پژوهش ها

اصل مقابله به مثل در اسلام، الگویی برای توسعه صلح

چکیده::

سیدعبدالمجیدزواری

اندیشکده روابط بین الملل- حقوق بشر از جمله مباحثی است که از زمان تصویب اعلامیه حقوق بشر در سال 1948، تاکنون همواره یکی از جدی ترین چالش های میان غرب و جهان اسلام بوده است. جوامع اسلامی به  این منشور 30 ماده ای که عمدتاً به انواع آزادی های فردی، نژادی، مذهبی و برابری می پردازد انتقادهایی را وارد می دانند و معتقدند  تعارضات و نواقصی که در حقوق بشر غرب وجود دارد مانع از اجرای کامل و بی قید و شرط آن در جوامع اسلامی می شود. در مقابل نهادهای غربی هم  برخی قوانین اسلامی را مغایر با اصول اعلامیه مذکور  دانسته و از آن به عنوان ابزاری برای تحت فشار قرار دادن دولت های اسلامی بهره برده اند.

همین موضوع سبب شد تا با هدف مقابله با تبلیغات منفی و پاسخ به شبه افکنی معارضان، سازمان کنفرانس اسلامی در پنج اوت  سال 1990اعلامیه حقوق بشر اسلامی را در سطح کشورهای عضو به تصویب رساند و پس از آن به پیشنهاد ایران از سال 2008 سالروز تصویب آن به عنوان روز حقوق بشر اسلامی و کرامت اسلامی نامگذاری شد.

به همین مناسبت در سالروز تصویب این اعلامیه قصد داریم با بررسی اصل مقابله به مثل در اسلام که همواره از سوی نهادهای بین المللی مورد هجمه واقع شده است ضمن واکاوی ابعاد مختلف موضوع به شبهات مطرح شده پاسخ دهیم.

اصل مقابله به مثل در قرآن به دو صورت مطرح شده است:

  1. شیوه مشابهی که ستم دیده را وادار به واکنش در مقابل کاری می کند که شروع آن ظالمانه بوده است.

در آیه 8 سوره مائده آمده است: «اعمال تجاوز کارانه و ناپسند مردمی، شما را بر آن ندارد که شیوه عدالت را از دست بدهید شما عدالت را پیشه سازید که به تقوا نزدیکتر است».

مقابله به مثل در این تبیین به عنوان نوعی بی عدالتی در برابر بی عدالتی تلقی شده و مورد نهی صریح قرآن قرار گرفته است.

بی شک بی عدالتی را با عدالت نمی توان مقابله به مثل کرد،  اگر مقابله به مثل در برابر بی عدالتی را بپذیریم خواه ناخواه مصداق مقابله به مثل در این صورت روش غیر عادلانه خواهد بود. اما این بی عدالتی بدان جهت عادلانه است که در برابر بی عدالتی اعمال می گردد.

2. تجاوز در برابر تجاوز؛ در حقیقت نوعی دفاع در مقابل ستم است و مقابله به مثل در برابر تجاوز گرچه به ظاهر خود تجاوزی بیش نیست ولی چون به عنوان دفاع مشروع تلقی می شود، نه تنها تجاوز و ستم نیست بلکه روشی برای از میان بردن تجاوز شمرده می شود.

در آیه 194 سوره بقره آمده است: «هرکس که به شما تجاوز کند به مانند آن بر او تجاوز روا دارید».

با دقت در مفهوم دو آیه مذکور می توان به جمع بین آن دو پی برد زیرا آنچه در آیه اول نفی شده بی عدالتی در مقابل بی عدالتی است، ولی مقابل به مثل هرگز بی عدالتی نیست و اگر به دفاع عادلانه در برابر بی عدالتی مقابله به مثل گفته می شود صرفا یک تشابه صوری است.

با این توضیح می توان گفت که مقابله به مثل در قرآن به عنوان یک روش عادلانه در برابر بی عدالتی مورد تایید قرار گرفته است.

بر همین اساس با استناد به منابع متعدد، اصل مقابله به مثل از نخستین ایام به عنوان یکی از منابع معتبر فقه اسلامی تلقی می شده است که چهار قاعده کلی از آن استنباط می شود:

1- مقابله به مثل از آنجا که نوعی مجازات متجاوز محسوب می شود عادلانه و منطقی است.

2- مقابله به مثل تنها راه قطعی ریشه کن کردن اصل تجاوز است.

3- مقابله به مثل نوعی دفاع مشروع می باشد.

4-مسئولیت ناشی از مقابله به مثل بر عهده شروع کننده است.

با توجه به موارد یاد شده دامنه حقوقی مقابله به مثل، کلیه روابط انسانی را در بر می گیرد که دارای ضمانت اجرایی بوده و نظم و امنیت افراد و جوامع را دنبال می کند. بر همین اساس با توجه به عدم تناسب برخی از مجازات های ناشی از قواعد عرفی حاکم بر نظام بین الملل با جرم های انجام شده، این قاعده حقوقی فقه اسلامی می تواند به عنوان الگویی مفید راهگشای مراجع حقوقی جهانی قرار گیرد. همچنین اگر این قاعده بتواند ملت ها و دولت ها را نسبت به تجاوز به حریم دیگری حساس کند و از سوی دیگر حق مقابله به مثل را برای دولت مورد حمله واقع شده محفوظ بداند، تا حدودی می توان به کم شدن تجاوز و جرم و جنایت و نهایتاً تحقق و توسعه صلح در سطح بین المللی امیدوار بود.  

 

#حقوق بشر #مطالعات صلح #اسلام #مقابله به مثل

  • اشتراک گذاری
  • دسته بندی :حقوق بشر و مطالعات صلح
  • 21 مرداد 1397
  • نویسنده:سید عبدالمجید زواری
  • 1
  • 0

ارسال دیدگاه

CAPTCHA

درباره نویسنده

سید عبدالمجید زواری
سید عبدالمجید زواری

مدیر اندیشکده روابط بین الملل،مدیر مسئول ماهنامه اندیشه روابط بین الملل، پژوهشگر، کارشناس و تحلیلگر مسایل بین الملل، دانشجوی دکتری روابط بین الملل، آینده پژوه و مدرس دانشگاه

ایمیل: majidzavari@yahoo.com      شماره تماس: 09125645463