بافت‌های فرسوده مانع توسعه پایدار شهری تهران و کلانشهرها - اندیشکده بین الملل

بافت‌های فرسوده مانع توسعه پایدار شهری تهران و کلانشهرها

Admin مرداد 2, 1397
Download PDF

امروزه فقدان یک استراتژی مشخص متکی به شناسایی گونه‌های بافت فرسوده و عزم جدی مدیریت شهری امر مداخله، بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده را با مشکل روبه‌رو کرده ،چراکه دگرگونی‌های اجتماعی- اقتصادی و سیاسی که از اوایل سده حاضر در همسویی با روند جهانی و در پیروی از کشورهای توسعه یافته در قالب روند مدرنیزاسیون، سبب ایجاد روابط کالبدی و فضای جدید در بافت قدیم و فرسوده شده است که عملاً با گذشته خود در تقابل است.

  • رضا خدری لیراوی اصل

چکیده

اندیشکده روابط بین الملل: امروزه فقدان یک استراتژی مشخص متکی به شناسایی گونه‌های بافت فرسوده و عزم جدی مدیریت شهری امر مداخله، بهسازی و نوسازی بافت‌های فرسوده را با مشکل روبه‌رو کرده ،چراکه دگرگونی‌های اجتماعی- اقتصادی و سیاسی که از اوایل سده حاضر در همسویی با روند جهانی و در پیروی از کشورهای توسعه یافته در قالب روند مدرنیزاسیون، سبب ایجاد روابط کالبدی و فضای جدید در بافت قدیم و فرسوده شده است که عملاً با گذشته خود در تقابل است. لذا به‌نظر می‌رسد بافت‌های فرسوده کارآمدترین رویکرد، نیل به اهداف توسعه پایدار در عرصه بهسازی این بافت‌ها می‌باشد.روش این پژوهش توصیفی-تحلیلی است و نتایج حاکی از آن است که بافت های فرسوده می تواند کل برنامه ریزی های اقتصادی، اجتماعی، رفاهی و غیره را در جامعه کلانشهری تحت تاثیر قرار می دهد.

کلمات کلیدی: بافت فرسوده،توسعه پایدار ،کلان شهر، تهران

مقدمه

هم‌اکنون بسیاری از شهرهای کشور با مسأله‌ای بنام بافت فرسوده مواجه هستند. این بافت‌ها که حدود 61 درصد از مساحت شهرهای ایران را تشکیل می‌دهند یا هسته‌های قدیمی شهرها بوده و به مرور زمان دچار فرسودگی و عدم کارآیی شده‌اند و یا در دوران معاصر بدون رعایت ضوابط و مقررات معماری و شهرسازی شکل گرفته است.

فرسودگی در پهنه وسیعی از سطح شهر تهران و 10 کلانشهر یکی از معضلات جدی پایتخت و مراکز استان‌های مهم تلقی می‌گردد. جدیت آن از این‌رو است که وقوع احتمالی زلزله در تهران گریزناپذیر بوده و نقطه اصلی آن هم در بافت‌های فرسوده شهری خواهد بود. ضمن آنکه فرسودگی بخشی از شهر در عین حال تبعات گسترده‌ای در حوزه‌های اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی و زندگی شهروندان دارد که می‌باید برای رفع آن چاره‌اندیشی گردد چون نگاه انفعالی در طرح‌های برنامه‌ریزی (طرح جامع و تفصیلی) و شیوه مواجه نهادهای مدیریت شهری با این نواحی به فرسودگی بافت و خروج سکنه بومی از آن دامن زده است.

افت کیفیت و گسترش نظام گسیخته شهرها دارای بافت فرسوده علاوه بر عدم بهره‌برداری بهینه از فضا و پتانسیل‌های موجود در شهر هزینه‌های سنگینی را نیز بر مدیریت شهری تحمیل نموده است. تهران امروز و تعدادی از کلانشهرهای کشور، از ساختار کالبدی و عملکردی متناسب با نیازشان برخوردار نیستند و با شاخص‌های پایداری و استانداردهای زیستی فاصله خزشی دارند. تنگناها و فرسودگی‌های کالبدی و کارکردی، وظایف جاری و روزمره این شهرها را با اختلال و چالش و آینده‌شان را با تهدید بقا موجودیت مواجه ساخته است.

کاهش کارآیی هر پدیده عدم رسیدگی، نگهداری و تجدیدحیات فرسودگی آن را درپی دارد. هنگامی که حیات شهری در محدوده‌ای از شهر به هر علتی رو به رکود می‌گذارد و کوششی برای رونق مجدد آن صورت نمی‌گیرد بافت شهری آن محدوده، در روند فرسودگی قرار می‌گیرد. فرسودگی در بافت‌های شهری بر کالبد بافت و همچنین فعالیت‌های اقتصادی و اجتماعی آن تأثیر می‌گذارد. فرسودگی کالبدی و فرسودگی حیات اجتماعی و اقتصادی بافت، در یک رابطه متقابل به تشدید یکدیگر کمک کرده و موجب رکود حیات شهری و تنزل شدید کیفیت محیط زیست می‌گردد[1].

این بافت‌ها به دلیل فقر ساکنین و مالکین آنها امکان نوسازی خود به‌خودی (خود ترمیمی) را نداشته و سرمایه‌گذاران نیز، انگیزه‌ای جهت سرمایه‌گذاری در آن را ندارد [2].از این‌رو، می‌توان در تعریف بافت فرسوده گفت: «بافت فرسوده به بافتی از شهر اطلاق می‌شود که ارزش‌های شهروندی آن کاهش یافته و ساکنان آن از شرایط زندگی در محل خود رضایت و ایمنی خاطر نداشته و نیازهای اساسی آنها برآورده نمی‌شود[1].

درواقع باتوجه به این که در قرون گذشته تحولات ترمیمی در درون شهرهای از سرعت کمتری نسبت به تحولات تخریبی برخوردار بوده، ترکیب کالبد و فعالیت و در مجموع فضای شهری دچار نوعی دگرگونی، تغییر و فرسودگی شده‌اند [3].

تحولات زندگی شهرنشینی چند دهه اخیر بافت‌های قدیمی را با مشکلات عدیده‌ای در ابعاد مختلف مدیریتی، اقتصادی، اجتماعی، کالبدی، تأسیسات و تجهیزات و سایر امکانات شهری مواجه ساخته است. مجموع این عوامل زمینه مناسبی را برای فرسودگی این بافت‌های باارزش و تاریخی فراهم نموده است[4].

مطالعات گوناگون در نواحی کهن و قدیمی شهرها در ایران نشان می‌دهد که حوه برخورد با این نواحی عمدتاً مبتنی بر حفظ بر مرمت یک بنای باارزش بوده است و کمتر به برنامه‌ریزی مشخص برای باز زنده‌سازی و بازگرداندن زندگی اجتماعی- اقتصادی و فرهنگی این نواحی پرداخته شده است. درحالی که بهسازی و نوسازی فضاهای زیستی فقط ساخت و سازهای فیزیکی کالبدی شهر، بافت‌های تاریخی و قدیمی را دربر نمی‌گیرد، بلکه بهسازی ساختار اجتماعی، اقتصادی، سیاسی، ادارات و فرهنگی شهر و همچنین بافت‌های جدید، خودرو و عیررسمی و به‌طور خلاصه بافت‌های مشکل‌زای شهری را نیز شامل می‌شود. بنابراین در نواحی مختلف جغرافیایی باتوجه به ویژگی‌های محیطی گوناگون اقدامات خاص آن باید انجام گیرد.

تراکم زیاد که از جمله معیارهای مرتبط با ساختار فضایی و کالبدی در شناسایی بافت‌های فرسوده شهری است. به معنای پایین بودن فضای زندگی و فضای باز خصوصی برای هر فرد و یا هر خانواده است. بالا بودن تراکم ممکن است در یک بافت ریزدانه که در هر قطعه آن یک یا دو واحد مسکونی بنا شده است، وجود داشته باشد و حتی ممکن است در یک بافت درشت دانه که در هر قطعه آن تعداد زیادی واحد مسکونی احداث شده است، مشاهده گردد. به‌عبارت دیگر تراکم زیاد بستگی به تعداد نفرات که در واحد سطح زندگی می‌کنند یا تراکم جمعیتی بستگی دارد که به صورت تراکم ساختمانی و یا میزان ساختمان احداث شده در سطح واحد مورد سنجش قرار می‌گیرد. بنابراین چنانچه در نوسازی و یا بازسازی ملات شهر، یک بافت ریزدانه با تراکم جمعیتی بالا به یک بافت درشت دانه با همان تراکم زیاد جمعیتی یا بیشتر تبدیل شود.اقدامی در جهت کاهش تراکم صورت نگرفته و یکی از شاخص‌های شناسایی یک بافت شهری به‌عنوان بافت فرسوده تغییر نیافته و حتی ممکن است آن شاخص به‌جای ارتقاء تقلیل نیز یافته باشند.

تعاریف و مفاهیم بافت‌های فرسوده شهری

بافت‌های فرسوده، عمدتاً بخش‌هایی از شهر هستند که از چرخه تکاملی حیات آن جدا گشته و به شکل کانون مشکلات و نارسایی‌ها درآمده‌اند که از چند منظور قابل بحث می‌باشند و از همین‌رو تعاریف مختلفی برای بافت فرسوده ارائه گردیده است، برای شناسایی بهتر بافت‌های فرسوده دبیرخانه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران معیارهای شاخص‌هایی را برای این بافت‌ها اعلام نموده است

.به بافت‌هایی که در محدوده قانونی شهرها قرار گرفته‌اند، دارای مالکیت رسمی و قانونی‌اند، اما از نظر برخورداری از ایمنی، استحکام و خدمات شهری دچار کمبود هستند، بافت‌های فرسوده شهری گویند یا به عبارت دیگر بافت فرسوده تظاهر نوعی بیماری در ساختار مجموعه‌های زیستی و عموماً مناطق شهری محسوب می‌گردند و عوامل چندی در بروز و شکل‌گیری آنها دخیل هستند که می‌توان به عوامل کالبدی، عملکردی، زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی اشاره کرد.

 تأثیر غرب هر یک از عوامل فوق سبب کاهش ارزش‌های کمی و کیفی محیط زیست، در محدوده‌هایی از شهر می‌شود و با نزول ارزش‌های سکونتی- عملکردی در این قبیل محدوده‌ها امر نوسازی، بازسازی و بهسازی در آنها متوقف می‌گردد و میل به عدم تغییر و تحول در آنها فزونی می‌یابد و حالت فرسودگی و ناکارآمدی در آنها متولی می‌شود و بدین ترتیب بافت فرسوده شهری به‌عنوان بازتابی از تأثیر عوامل غرب شکل می‌گیرد و به صورت فضایی که به‌تدریج متعلق به همه کس و غیرقابل سکونت برای هرکس باشد به حیات خود ادامه می‌دهد.

مفاهیم بافت‌های فرسوده شهری عبارتند از:

1. ساختار

در علم جغرافیا ساختار به مجموعه ارتباطی که مابین اجزاء و عناصر طبیعی و انسانی به‌عنوان عناصر یک سیستم جغرافیایی مثلاً شهر وجود دارد اطلاق می‌گردد و منجر به خلق چشم‌اندازهای فیزیکی انسان می‌گردد. درواقع آئینه‌ای است از تابش روح و فرهنگ جوامع انسانی در طبیعت [5].

2.ساختار شهری

نحوه قرارگیری اجزاء و عناصر شهری در کنار هم برای رسیدن به هدفی مشخص است [6].

3.  ساخت شهر

نحوه شکل‌گیری و مکان‌یابی عاصر و بخش‌های مهم شهر و رابطه آنها با یکدیگر تحت تأثیر عوامل متعددی مانند عوامل طبیعی، عوامل اقتصادی- اجتماعی، عوامل اداری- نظامی و همچنین خصوصیات و نیازهای فضائی و رابطه آنها با سایر فعالیت‌ها قرار داشته است [7].

4. فضای شهر

شامل کلیه سازمان شهری از جمله خیابان‌ها، میدان و آب‌نماها، پارک‌ها و فضای سبز، پل‌ها و سایر عناصر شهری است [6].

5. سیمای شهر

در مقیاس کلان عمدتاً به نمای کلی شهر، بافت شهر، محله‌بندی یا ناحیه‌بندی کالبدی، نشانه‌ها، لبه‌ها، گره‌ها و به آنچه که تحت عنوان سیمای بصری و قابل رویت شهر است، گفته می‌شود.

6. کالبد

کالبد در لغت به معنای پیکر آورده شده و محتوای روابط اقتصادی و اجتماعی در فضاست. کالبد (فرم) عنصری سه بعدی است و تعریف‌کننده فضا به‌شمار می‌رود[8].

7. بافت

مراد از بافت، گستره‌ای هم پیوند است که با ریخت‌شناسی‌های متفاوت طی دوران حیات شهری در داخل محدوده شهر و یا حاشیه آن در تداوم و پیوند شهر شکل گرفته باشد. این گستره می‌تواند از بناها، مجموعه‌ها، راه‌ها، فضاها، تأسیسات و تجهیزات شهری و یا ترکیبی از آنها تشکیل شده باشد[9].

8. بافت شهری

عبارت است از دانه‌بندی و درهم تنیدگی فضاها و عنصر شهری که به تبع ویژگی‌های محیط طبیعی در محدوده شهر یعنی بلوک‌ها و محله‌های شهری به‌طور فشرده یا گسسته و با نظم خاصی جایگزین شده‌اند[6].

9. بافت قدیم شهر

بافتی است که گرداگرد هسته اولیه شهرها با بافت تاریخی درهم تنیده شده‌اند و در ایران دستاورد قرن‌ها معماری و شهرسازی ایران را در خود جای داده‌اند [6].یادگارهای گذشته به شکل تک یا مجموعه ساختمان‌های قدیمی یا محوطه‌های تاریخی خاصی هستند که در بخش معینی از شهرهای امروزی و عمدتاً در مرکز آنها دیده می‌شوند. کهنگی و بار تاریخی آنها مشخصه این مناطق شهری است که به بافت قدیم شهر خوانده می‌شوند. بافت‌های قدیم دارای خصوصیات کالبدی، معماری، شبکه دسترسی و کاربری‌های متفاوت نسبت به بافت‌های مجاور هستند. کهنگی و فرسودگی خصیصه بارز این بافت‌ها است. بافت‌های قدیمی در دو گروه فرسوده بدون ارزش تاریخی و فرسوده واجد ارزش‌های تاریخی دسته‌بندی می‌شوند.

10. بافت فرسوده

فرسودگی در شهرها محدود به یک دانه شهری یا یک زیرساخت نیست. در برخی شهرها بخش وسیعی از یک شهر به فرسودگی مبتلاست. این بخش در ادبیات برنامه‌ریزی شهری به بافت فرسوده مشهور است. شورای عالی شهرسازی و معماری، بافت فرسوده را عرصه‌هایی از محدوده‌های قانونی شهرها می‌داند که به دلیل فرسودگی کالبدی، عدم برخورداری مناسب از دسترسی سواره، تأسیسات، خدمات و زیرساخت‌های شهری آسیب‌پذیر بوده و از ارزش مکانی، محیطی و اقتصادی نازلی برخوردار است[4].

11. فرسودگی

مراد از فرسودگی، ناکارآمدی و کاهش کارآیی یک بافت نسبت به کارآمدی سایر بافت‌های شهری است. فرسودگی بافت وعناصر درونی آن یا به سبب قدمت و یا به سبب فقدان برنامه توسعه و نظارت فنی بر شکل‌گیری آن بافت به‌وجود می‌آید و پیامد فرسودگی بافت که درنهایت به از بین رفتن منزلت آن در اذهان شهروندان منجر می‌شود، در اشکال گوناگون از جمله کاهش و یا فقدان شرایط زیست‌پذیری و ایمنی و نیز نابسامانی‌های کالبدی، اجتماعی، اقتصادی و تأسیساتی قابل دریافت و شناسایی است [9].

جمع‌بندی عوامل مؤثر در فرسودگی

فرسودگی معمولاً بر اثر یک یا دو عامل شروع می‌شود و به‌تدریج عوامل دیگر بر آن افزوده شده و چرخه فرسودگی به‌طور کامل فعال می‌شود. همین عوامل نیز عموماً به شناسه‌های این قبیل پهنه‌ها تبدیل می‌شوند. از این‌رو شناخت عوامل مؤثر در فرسودگی و انجام اقدامات لازم از یک طرف موجب جلوگیری از بروز فرسودگی و از سوی دیگر ساماندهی و معاصرسازی کامل پهنه‌های شهری فرسوده و توقف چرخه فرسودگی می‌شود. باتوجه به مباحث فوق مشاهده می‌شود گرچه عوامل فرسودگی متعدد است اما معمولاً با یک یا چند عامل محدود آغاز و به تدریج بر اثر سایر عوامل گسترده می‌شود. در پهنه‌های شهری مختلف یک یا چند عامل از عوامل زیر به‌طور همزمان می‌توانند نقطه شروع فرسودگی باشند ولی در صورت عدم جلوگیری یا اصلاح به‌تدریج سایر عوامل نیز بر آن افزوده شده و تا مرحله فرسودگی کامل پیش می‌رود.

باتوجه به بررسی‌های انجام شده مشخص شد که عوامل فرسودگی را می‌توان در هفت عنوان اصلی شامل عوامل اقتصادی، عوامل اجتماعی، عوامل کلیدی، قوانین و مقررات ،عوامل مدیریتی، عوامل فرهنگی، عوامل ذهنی و روانی طبقه‌بندی نمود.  توسعه پایدار، انسان محور است و به سرعت به مهم‌ترین مناظره کنونی و فیزیکی از مهم‌ترین چالش‌های قرن بیست و یکم تبدیل شده است. در توسعه پایدار، انسان محور توسعه و مستحق بهداشت، زندگی سازنده و در هماهنگی با طبیعت معرفی می‌شود و این مفهوم، دقیقاً در نخستین اصل «اعلامیه ریو» انعکاس پیدا کرده است.

«کمیسیون رانت‌لند» توسعه پایدار را به‌عنوان توسعه‌ای که حوایج کنونی را تأمین می‌کند بدون آنکه توانایی نسل آینده را برای برآوردن نیازهای خود به مخاطره افکند تعریف کرد. در توسعه پایدار «محیط زیست»، «نیروی انسانی و اقتصاد» ارکان اصلی سرمایه‌ای توسعه محسوب می‌شوند. به این ترتیب در مطالعات و تحلیل‌ها در کنار مؤلفه‌های اقتصاد، محیط زیست و مسایل اجتماعی، فرهنگ نیز مورد تأکید قرار می‌گیرد.برای دستیابی به توسعه پایدار شهری پیشنهاداتی به شرح ذیل برای نیل به هدف در زمینه‌های مختلف نظیر برنامه‌ریزی حمل و نقل و مدیریت ترافیک،کاربری اراضی، کاهش مصرف انرژی،بهبود ارتقاء زیرساخت‌های شهری،ارتقاء شاخص‌های اجتماعی- اقتصادی و جمعیتی،حفظ محیط زیست، سازماندهی سیمای شهر، کاهش مخاطرات طبیعی، ارائه خدمات شهری مناسب، تأمین و ساماندهی فضای سبز شهری (پایداری اکولوژیکی) بیان می‌گردد.

منابع:

1.            عندلیب، علیرضا.(1387)،” دفترهای نوسازی بافت های فرسوده: رویکردی نوین به مدیریت نوسازی بافت های فرسوده شهر تهران”،جلد چهارم،انتشارات سازمان نوسازی تهران.

2.            رضایی راد.(1387)،”بررسى تطبیقى روش هاى شناسایى فرسودگى کالبدى در بافت هاى شهرى”، پایان نامه کارشناسى، دانشکده ى هنرهاى زیبا، دانشگاه تهران.

3.            حبیبی، سید محسن .و مقصودی،ملحیه.(1384)،”مرمت شهری” چاپ سوم، انتشارات دانشگاه تهران،ص20.

4.            شورای عالی شهرسازی و معماری.(1384)” اصطلاحات و تعاریف موضوع بافت فرسوده “،تهران،ص 32، 18.

5.            پوراحمد،احمد و همکاران.(1386)،”بهسازی و نوسازی بافت های فرسوده شهری” نشر انتخاب، چاپ اول .

6.            شماعی،علی و پوراحمد، احمد.(1382)، “بهسازی و نوسازی شهری از دید علم جغرافیا”،انتشارات دانشگاه تهران ، ص 81 ، 80.

7.            توسلی، محمود .(1379)،”اصطلاح شناسی نوسازی و بهسازی شهری”مجله هفت شهر،سال اول، شماره 2.

8.            صرافی،مظفر .(1381)، “به سوی نظریهای برای ساماندهی اسکان غیررسمی ـ از حاشیه نشینی تا مـتن شهرنشـینی “، مجله هفت شهر، سال سوم، شماره هشتم.

9.            طرح تفصیلی شهر ساوه.(1385)،ص6.

#بافت های فرسوده #توسعه پایدار #کلانشهر #تهران

 

 0
اشتراک گذاری
Admin

Admin

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

موارد اخیراً مشاهده شده

بستن

هیچ پستی بازدید نشده است.

بازدید اخیر