دیوان کیفری بین المللی - اندیشکده بین الملل

دیوان کیفری بین المللی

Admin مهر 22, 1397
Download PDF

دیوان (دادگاه) کیفری بین المللی یک سازمان مستقل و دارای شخصیت حقوقی بین المللی[1] است این دیوان اولین دادگاه دائمی بین‌المللی که به منظور رسیدگی به جنایات بین‌المللی تشکیل شده است. هرچند سازمان ملل متحد در شکل گیری و ادامه حیات دیوان نقش اساسی داشته ولی روابط دقیق بین این دو سازمان مبتنی بر موافقت نامه همکاری منعقده بین آنهاست.

پژوهشگر: حمید رضا خسروی دبیر دپارتمان حقوق بین الملل

اندیشکده روابط بین الملل: دیوان (دادگاه) کیفری بین المللی یک سازمان مستقل و دارای شخصیت حقوقی بین المللی[1] است این دیوان اولین دادگاه دائمی بین‌المللی که به منظور رسیدگی به جنایات بین‌المللی تشکیل شده است. هرچند سازمان ملل متحد در شکل گیری و ادامه حیات دیوان نقش اساسی داشته ولی روابط دقیق بین این دو سازمان مبتنی بر موافقت نامه همکاری منعقده بین آنهاست. مقر دیوان کیفری بین المللی همانند دیوان بین المللی دادگستری(ICJ)شهر Hague ـ لاهه ـ هلند است با توجه به این نکته، محاکمه می‌تواند در هر مکان مناسب دیگری هم انجام گیرد. چگونگی روابط بین دادگاه و کشور میزبان مبتنی بر مفاد « موافقت نامه مقر» می باشد[2]. دیوان بین‌المللی کیفری (ICC) را نباید با دیوان بین‌المللی دادگستری (ICJ)اشتباه گرفت. دیوان بین‌المللی دادگستری به عنوان یکی از ارکان اصلی سازمان ملل فعالیت می کند و به دادخواست دولتی علیه دولتی دیگر رسیدگی می‌کند، در حالی که دیوان بین‌المللی کیفری اشخاص حقیقی که مرتکب جنایات شده‌اند محاکمه می‌کند. زبان های رسمی دیوان کیفری بین المللی انگلیسی و فرانسوی می باشد.

ساختار دیوان

    دیوان یک سازمان بین المللی است اما با انواع دیگر آن که در زمینه حقوق کیفری بین المللی فعالیت داشته اند از یک نظر کاملاً متفاوت است. وجه مشخصه این دیوان نسبت به سایر انواع کیفری آن، دائمی بودن این نهاد است. بر این اساس و به عکس دادگاه های نورنبرگ، توکیو، رواندا و یوگسلاوی که حالتی خاص و موردی داشته اند، این نهاد واجد این خصلت است.

از یک دیدگاه کلی دیوان به دو قسمت قضایی و غیرقضایی تقسیم می شود. به این معنا که برخی ارکان دیوان ماهیتی صرفاً قضایی دارند و برخی دیگر از ارکان نیز فاقد این خصوصیت می باشند. ارکانی که دارای خصلت قضایی هستند عبارتند از:

    ۱. بخش تحقیقات مقدماتی[3] ۲. محاکمه بدوی،[4] ۳.استیناف یا تجدیدنظر [5]و ۴. دادسرا. ارکانی هم هستند که خصلت اداری و یا تصمیم گیری دارند. دو رکن بدین منظور وجود دارد که عبارتند از: ۱. مجمع عمومی دولت ها و ۲. ‌دبیرخانه.

    ۱- مجمع عمومی دولت های عضو، مهم ترین رکن دیوان محسوب می شود. این رکن علاوه بر وظایف و اختیاراتی درباره نظارت بر سایر ارکان، عهده دار مدیریت و تصمیم گیری عالی دیوان نیز می باشد. تمامی دولت های عضو نماینده ای در مجمع دارند که دارای حق رأی از طرف آن دولت است و چنانچه گفته شد این نمایندگان تصمیم های بسیار مهمی در آن اتخاذ می نمایند. عضویت در مجمع به دوگونه است. نخست عضویت عادی که مخصوص دولت هایی است که اساسنامه رم را تصویب نموده اند. علاوه بر آن عضویت ناظر نیز برای دولت هایی در نظر گرفته شده که هرچند اساسنامه رم را امضا کرده اند ولی هنوز مراحل تصویب آن را در حقوق داخلی پشت سر نگذاشته اند. پس از لازم الاجرا شدن اساسنامه رم ـ با تصویب ۶۰ کشور ـ مجمع با تشکیل یک هیأت رئیسه ۱۸ عضوی وظایف خود را آغاز خواهد کرد. برای این که جلسات مجمع رسمیت یابند، حضور ۶۰ عضو از اعضای اصلی تصویب کننده ضرورت دارد. هیأت رئیسه نیز توسط یک رئیس و ۲ نایب رئیس اداره می شود. مهم ترین وظیفه ای که برعهده مجمع گذارده شده تصویب رویه دادرسی و ادله اثبات دعوی یا در یک عبارت کلی تصویب طرح کمیسیون مقدماتی است. علاوه بر آن وظایف عمده دیگری نیز برعهده مجمع گذاشته شده است ولی اساسنامه تصریح می کند که این وظیفه مقدم به همه وظایف آن و حتی دیگر ارکان دیوان است.

    در مورد دیگر وظایف و اختیارات مجمع باید گفت: غیر از انتخاب دبیرکل و معاونان او، سایر اتنخابات در دیوان به طور کامل برعهده مجمع است. البته مجمع در انتخاب دبیرکل و معاونان وی نیز نقش قابل توجهی دارد، به این ترتیب که رئیس دبیرخانه با توصیه مجمع توسط قضات انتخاب خواهد شد. به علاوه هر چند قضات وظیفه انتخاب دبیرکل را برعهده دارند ولی انتخاب شدن خود قضات توسط مجمع، راه را بر تسلط غیرمستقیم نیز همواره می نماید. سایر وظایفی که برعهده مجمع گذاشته شده است عبارتند از: انتخاب قضات و دادستان و معاونان وی، امتیازات دیگری نیز برای مجمع در نظر گرفته شده و آن امکان عزل قضات و دادستان در صورت عدم انجام وظایف یا ناتوانی آنها در اجرای این وظایف شده است. مسأله آخر در مورد مجمع عمومی، شیوه تصمیم گیری آن است. اصل کلی این است که رأی گیری های مجمع به صورت اجماعی باشد. ولی با وجود این اصل اگر چنین اجماعی حاصل نشد گاهاً امکان عدول از آن برای جلوگیری از گره خوردن فرآیند تصمیم گیری وجود خواهد داشت. استثنای اصل اجماعی بودن به این صورت است که اگر مسأله، شکلی بود رأی اکثریت نسبی در آن حالت کفایت خواهد کرد و اگر مسأله از قضایای ماهوی بود حداقل دو سوم اعضای مجمع باید بدان رأی دهند. استثنا بر استثنا نیز وجود دارد و آن در انتخاب دادستان است. اساسنامه تصریح دارد که او حتماً باید توسط رأی اکثریت مطلق دولت های عضو برگزیده شود.

    ۲- دبیرخانه– هر چند وظایف باقی ارکان مهمتر از دبیرخانه است. اساسنامه به غلط دبیرخانه را مسئول امور غیرقضایی دیوان می شمارد در حالی که مجمع نیز چنین وظیفه ای برعهده دارد. با چشم پوشی از این مسأله باید گفت مانند دبیرخانه، تمامی سازمان های بین المللی، رئیس دبیرخانه به عنوان رئیس اداری دیوان نیز شناخته می شود. انتخاب دبیر کل و معاونان وی چنانچه گذشت توسط قضات و با توصیه مجمع انجام می گیرد. مسئولیت آنها ۵ سال دوام خواهد داشت. ریاست دبیرخانه تنها منصبی از مناصب دیوان است که صاحبان آن کرسی می توانند برای دوره های بعدی نیز انتخاب گردند، غیر از آن، دیگر مناصب انتخابی دیوان قابل تجدید دوره برای همان متصدی نخواهند بود.

    ۳- قضات-مجموعه قضات دیوان ۱۸ نفر هستند. انتخاب قضات وظیفه ای است که مستقیماً توسط اساسنامه بر عهده مجمع دولت های عضو نهاده شده است. هرچند اصلی در حقوق وجود دارد که بنابرآن هیچ کس نمی تواند قاضی پرونده خویش باشد ولی این که تا چه حد بتوان این اصل و آثار و نتایج آن را در حقوق بین الملل پیاده کرد خود بحثی مفصل است. حتی در مورد ICJ شورای امنیت برای انتخاب قضات نمی تواند از حق وتو استفاده نماید و انتخابات قضات دیوان بین المللی دادگستری به انتخاب مستقیم کشورهای عضو سپرده شده است. هرچند دوره تصدی منصب قضا در دیوان همانند ICJ  ۹ سال است ولی برعکس آن قضات را بعد از این ۹ سال دیگر نمی توان مجدداً انتخاب نمود. باز همانند دیوان لاهه از تبعه کشوری معین بیش از یک قاضی نمی توان برگزید. تخصص، یکی از مسائلی است که در انتخاب قضات مورد توجه قرار می گیرد. کلاً در انتخاب قاضی برای دیوان کیفری چند تخصص را باید در نظر گرفت. این تخصص ها عبارتند از حقوق کیفری، آئین دادرسی کیفری و گرایش های مختلف حقوق بین الملل همانند حقوق بشر. مسأله بعد خصوصیاتی است که برای قضات مدنظر است. از میان خصایص قضات مهمترین خصلت شرطی است که در آن هر قاضی منتخب باید در کشور بتواند خود متصدی عالی ترین مقام های قضایی را برعهده بگیرد. براین اساس، قاضی هرچقدر هم متبحر و متخصص باشد در صورتی که نتواند در کشور متبوع خویش بر عالی ترین مسند قضاوت تکیه بزند نخواهد توانست به عنوان قاضی دیوان انتخاب شود. شرایطی دیگر همانند سجایای اخلاقی، حسن شهرت به بی طرفی و کمالات از جمله دیگر شرایط قضات منتخب است. رعایت برخی نکات نیز برای دولت های انتخاب کننده لازم است. یکی از این موارد عدالت میان تعداد قضات زن و مرد در دیوان است. بدین مفهوم که نباید تعداد قضات مرد به طور ناعادلانه از قضات زن بیشتر باشد، آنچنان که از شروط فوق می توان برداشت کرد نامزد شدن توسط دولت های عضو صورت می گیرد. قضات به طور تمام وقت خدمت نخواهند کرد. این یک اصل است ولی استثناهایی هم دارد. یکی ازموارد استثنا اعضای هیأت رئیسه هستند که متشکل از سه قاضی خواهند بود و دیگری قضاتی که هیأت رئیسه از آنها بخواهد تمام وقت در خدمت دیوان باشند.

    ۴- تجدیدنظر. در این بخش ۵ قاضی حضور دارند. یک نفر از آنها به عنوان رئیس برگزیده خواهد شد. اختصاص یک بخش به تجدیدنظرخواهی یکی از برتری های دیوان نسبت به ICJ است.

    ۵- دادگاه بدوی. این قسمت نیز متشکل از ۶ قاضی است. رسیدگی در دادگاه بدوی می تواند در شعبات آن تعقیب شود. شعبات آن نیز از سه قاضی تشکیل خواهند شد.

    ۶- بخش مقدماتی. از قرار تعریفی که از بخش مقدماتی و دادستانی شده، مستقل بودن این دو بخش قابل استنتاج است، در هر حال بخش مقدماتی ۶ قاضی دارد. نکته دیگر که در بخش مقدماتی و بخش دادگاه بدوی قابل توجه است این که در این دو قسمت تفوق تخصص کیفری ضروری است.

    ۷- دادستان. دادستان عضوی مستقل است. به این معنا که هیأت رئیسه نمی تواند در امور مربوط به او دخالت کند. وظایف خاص و مهمی برعهده آن گذارده شده و مستقیماً نیز توسط مجمع عمومی انتخاب می گردد. نکته جالب توجه دیگر در مورد دادستان لزوم انتخاب او توسط اکثریت مطلق دولت های عضو است. منصب دادستانی، سمتی قدرتمند است که می تواند رأساً تحقیقات قضایی را آغاز نماید. وی همچنین می تواند چند معاون و مشاور داشته باشد.

    مسأله بعد دوره تصدی پست دادستانی و معاونت های اوست. آنها همانند قضات برای یک دوره ۹ ساله انتخاب می شوند. دست آخر باید به تخصص دادستان اشاره کرد. طبق اساسنامه لازم است که وی از متخصصان حقوقی کیفری باشد که با توجه به سمت و وظایف او کاملاً قابل درک است.

صلاحیت دیوان منحصر است به مهم ترین جرائمی که مایه نگرانی جامعه بین المللی است. دیوان به موجب اساسنامه  خود (ماده 5) نسبت به جرایم زیر صلاحیت رسیدگی دارد :

1. جنایت نسل کشی: مفهوم کلمه «نسل‌کشی» (Genocide) یکی از اعمال مشروحه ذیل است که به نیت نابودی تمام یا قسمتی از گروه ملی ، قومی و نژادی یا مذهبی ارتکاب گردد. این اعمال شامل:

    الف. کشتن اعضای یک گروه ملی،قومی، نژادی یا مذهبی.

  1. ایراد صدمه شدید نسبت به سلامت جسمی یا روحی افراد آن گروه.
  1. قراردادن عمدی گروه در معرض وضعیات زندگانی نامناسبی که منتهی به زوال قوای جسمی کلی یا جزئی آن بشود.
  1. اقداماتی که به منظور جلوگیری از توالد و تناسل آن گروه صورت گیرد.
  1. انتقال اجباری اطفال آن گروه به گروه دیگر.

2. جنایات علیه بشریت:

منظور از جنایات علیه بشریت هر یک از اعمال مشروحه ذیل است، هنگامی که در چارچوب یک حمله گسترده یا سازمان یافته بر ضد یک جمعیت غیرنظامی و با علم به آن حمله ارتکاب می گردد.

1.قتل ؛2.ریشه کن کردن ( نابود سازی)؛ 3. به بردگی گرفتن ؛ 4. اخراج یا انتقال اجباری یک جمعیت ؛

5. حبس کردن یا ایجاد محرومیت شدید از آزادی جسمانی که برخالف قواعد اساسی حقوق بین الملل انجام می شود ؛ 6. شکنجه ؛ 7. خشونت جنسی ، 8. اذیت و آزار؛ 9. ناپدید کردن اجباری اشخاص؛ 10. تبعیض نژادی؛ 11. اعمال غیر انسانی مشابه.

3. جنایات جنگی: جنایات جنگی، جنایاتی است که ارتکاب آن‌ها نقض حقوق بشردوستانه بین‌المللی ناظر بر درگیری‌های مسلحانه را در پی دارد.

جنایات جنگی مندرج در اساسنامه دیوان بین‌المللی کیفری به چهار گروه اصلی تقسیم می‌شوند. ماده هشت اساسنامه مذکور، جرائم جنگی را این‌چنین بیان می‌کند:

الف. نقض‌های فاحش کنوانسیون‌های ژنو در درگیری‌های مسلحانه بین‌المللی.

ب. دیگر تخلفات جدی از قوانین و عرف‌های ناظر بر درگیری‌های مسلحانه بین‌المللی، در چارچوب تثبیت شده‌ی حقوق بین‌الملل.

ج.  تخلفات جدی از ماده سه مشترک کنوانسیون‌های چهارگانه ژنو در درگیری‌های مسلحانه غیربین‌المللی.

د. دیگر تخلفات جدی از قوانین و عرف‌های ناظر بر درگیری‌های مسلحانه فاقد خصیصه‌ی بین‌المللی در چارچوب تثبیت شده‌ی حقوق بین‌الملل.

4. جنایت تجاوز: جنایت تجاوز بمعنی طرح ریزی، آماده سازی، آغاز یا برپایی یک عمل تجاوز با آنچنان ویژگی شدت و وسعتی که موجد نقض آشکار منشور ملل متحد باشد، توسط شخصی است که در موقعیتی موثر برای کنترل یا هدایت اقدام سیاسی یا نظامی یک دولت است.

 دیوان بین المللی کیفری فقط به جرایم اشخاص حقیقی رسیدگی می کند و همواره سعی دارد تا با تبیین دقیق فرایند پذیرش دعوا، رابطه ای صحیح و در عین حال غیرمحرک بین دادگاه ملی و بین المللی تنظیم نماید. دیوان برای رسیدن به موفقیت، به چند عامل اساسی نیازمند است. یکی از این عوامل حمایت وسیع جهانی از آن است. شورای امنیت یکی از نهادهایی است که بایستی در خدمت این دیوان بوده و از ارائه هرگونه حمایت دریغ ننماید. مسأله بعد رعایت عامل بی طرفی است هرچند این مسأله با مورد قبلی در تضاد است ولی این تضاد به گونه ای نیست که نتوان بین آن دو سازشی بین المللی ایجاد کرد. به این صورت که هرچند حمایت بین المللی اصل اساسی برای موفقیت دیوان به شمار می رود ولی این حمایت بایستی به گونه ای باشد تا اصل مترقی بی طرفی دیوان قربانی نگردد.    دولت ها هرچند در مقابل موانعی که برای چنین دادگاهی ذکر شده به توافقی عمومی نرسیده اند ولی دیدگاه های مشترک آنها راه حل های حداقلی برای چنین مسأله ای تلقی می گردد. برای مثال دولت ها خود را با این توجیه راضی ساخته اند که قرار نیست دیوان به همه جرائم رسیدگی کند حتی این دیوان به همه جرائم بین المللی نیز رسیدگی نخواهد کرد. علاوه بر آن دولت ها اجازه نداده اند که این دادگاه راساً صلاحیت داشته باشد بلکه قرارشده است دیوان فقط یک نوع مکمل برای دادگاه های ملی باشد.

منابع:

1. شریعت‌باقری، محمد جواد(1384)؛حقوق کیفری بین‌المللی، نشر جنگل، چاپ اول ،تهران.

2. ممتاز، جمشید، رنجبریان، امیر حسین(1386)؛ حقوق بین‌الملل بشردوستانه، مخاصمات مسلحانه داخلی، نشر میزان، چاپ دوم، تهران.

3. میرمحمد صادقی(1388)؛ دادگاه کیفری بین المللی، نشر دادگستر، چاپ پنجم، تهران.


[1] . ماده 4 اساسنامه دیوان کیفری بین المللی.

[2] . طبق ماده 4 بند 2 اساسنامه اگر دادگاه بخواهد وظایف خود را در قلمرو دولتی که عضو اساسنامه نیست انجام دهد توافق نامه خاصی منعقد خواهد شد.

3.Pre-Trial Division

4.Trial Division

5.Appeal Division

 0
اشتراک گذاری
Admin

Admin

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

موارد اخیراً مشاهده شده

بستن

هیچ پستی بازدید نشده است.

بازدید اخیر