May 20, 2019

سه درس پیش از آغاز نویسندگی

Download PDF

دانلود فایل PDF

درس نخست

نویسندگی خلاق چیست؟

اندیشکده روابط بین الملل: اندیشه انسان زمانی ارزش پیدا می‌کند که بیان شده و به انسان‌های دیگر منتقل شود و چه بسا بسیارند انسان‌هایی که پویاترین ذهن را داشته و از اندیشه‌ای ناب برخوردار بودند لیکن به دلیل عدم انتقال آن اندیشه به سایرین امروز نامی از آنها برده نمی‌شود و اندیشه آنها نیز محکوم به فوت شده است.

وسیله و ابزار انتقال اندیشه واژه است، هرچند ممکن است تصویر نیز توانایی انتقال اندیشه را داشته باشند لیکن پر واضح است که قدرت انتقال داده میان واژه و تصویر قابل مقایسه نیست که به عنوان نمونه می‌توان میان انسان غارنشین و انسان تاریخ نویس به مقایسه نشست.

جدا از مبحث فوق، زمانی که به بررسی دایره وسیع زبان می‌پردازیم، تلاقی اندیشه‌ای که زاده ذهن انسان است و دریای پرتلاطم زبان و واژگان دنیایی ژرف را برای انسان اندیشمند نمایان می‌کند که اهمیت واژگان را بیش از پیش یادآوری می‌شود.

شاید شما هم اکنون بتوانید به یک وضعیت نامشخص و ناملموس که صرفا زاده ذهن شماست بیاندیشید، ذهن شما در این مورد آزاد است اما آیا می‌توانید وضعیت فوق را به رشته کلام درآورید؟ حتی اگر موفق به این کار شوید هرگز به واسطه واژگانی که شما مورد بهره قرار داده‌اید آنچه در ذهن شما نقش بسته عینا در تصور من نقش نخواهد بست زیرا بر خلاف اندیشه، بیان اندیشه در چنگال واژگان و زبان اسیر است.

این واژگان هستند که مشخص خواهند کرد چه میزان از اندیشه شما، به چه شکل و با چه کیفیتی به مخاطب منتقل شود و به بیانی ساده‌تر باید اذعان داشت واژگان از یک سو توانایی بزرگ جلوه دادن یک اندیشه ساده را دارا هستند و از سوی دیگر می‌توانند یک اندیشه ناب را به طور کامل نابود کنند. تنها کافی ست واژه نامناسب در جای نامناسب بکار برده شود، باقی ماجرا مشخص است.

اما بیان اندیشه نیز خود به دو بخش عمده تقسیم می‌شود :

الف – گفتار

ب – نوشتار

این دو مقوله در قدیم الایام دارای تفاوت بسیار زیادی بودند به طوری که دو دستور زبانی کاملا مجزاء اصول آنها را شکل می‌داد. به طور مثال در گلستان سعدی با این خاطره رو به رو می‌شویم :

یاد دارم که در ایام طفولیت متعبد بودمی و شب خیر و مولع زهد و پرهیز. شبی در خدمت پدر رحمه الله علیه نشسته بودم و همه شب دیده بر هم نبسته و مصحف عزیز بر کنار گرفته و طایفه‌ای گرد ما خفته. پدر را گفتم از اینان یکی سر بر نمی‌دارد که دوگانه‌ای بگزارد چنان خواب غفلت برده‌اند که گویی نخفته‌اند که مرده‌اند، گفت جان پدر تو نیز اگر بخفتی به از آن که در پوستین خلق افتی.

به طور قطع سعدی زمانی که این ماجرا را برای دیگران به صورت شفاهی تعریف می‌کرد اینگونه و با چنین کلماتی جملات خود را نمی‌آراست و شاید به این شکل به بیان این خاطره می‌پرداخت :

به خاطر دارم که در دوران کودکی بسیار عبادت کرده، شب را به عبادت می‌گذراندم و در این امر بسیار جدیت داشتم. شبی در محضر پدر تا صبح بیدار بودم و قرآن می‌خواندم اما گروهی در کنار ما خوابیده بودند و حتی برای نماز صبح نیز بیدار نشدند. به پدرم گفتم از این افراد یک نفر هم بیدار نمی‌شود تا نماز بخواند انگار به جای آنکه بخوابند مرده‌اند! پدرم نیز در پاسخ گفت تو هم اگر بخوابی بهتر از این است که به غیبت آنها بپردازی.

اگر نوشتار بالا در همان قرن ششم هجری از زبان شخصی بجز سعدی به زبان محاوره در می‌آمدم قطعا با نثری بسیار ابتدایی تر از آنچه ذکر شد مواجه می‌شدیم و مقایسه آن با اصل نوشتار سعدی بیان کننده تفاوت فاحش میان زبان گفتار و نوشتار در قرون گذشته می‌باشد که با بررسی آثار دیگر ادبیات فارسی مانند مقامات حمیدی این اختلاف بیش از این نیز نمایان خواهد شد.

در اینجا یک مسئله مهم را نباید فراموش کرد. فهم گفتار به دلیل بیان شفاهی واژگان آسان‌تر است حتی اگر اصول و دستور زبان به طور صحیح در آن بکار برده نشود، اما این مسئله در نوشتار صادق نیست زیرا به طور کلی درک نوشتار سخت‌تر از گفتار است که این امر ناشی از وجود حشو یا همان نوع بیان واژگان به صورت مکث‌دار یا کش‌دار در گفتار است. حال تصور کنید مخاطب نوشتار شما فرد خاصی که شما با روحیات وی آشنا هستید نباشد، در اینجا نوشتار برای درک شدن نیاز بیشتری به اصول و دستور زبان پیدا خواهد کرد. این مسئله را به شکل عکس نیز می‌توان عنوان کرد، به اینگونه که هر چه نوشتار ما از لحاظ ادبی اصولی‌تر باشد مخاطبان عام‌تری خواهد داشت و از جانب افراد بیشتری درک و فهم خواهد شد.

با تمام این اوصاف باید به یاد داشت در زمان فعلی تفاوتی میان دستور زبان نوشتاری و گفتاری وجود ندارد و عمده مشکلات افرادی که خوب سخن می‌گویند ولی بد می‌نویسند خلاصه می‌شود در دو نکته : یک، این افراد میان نوشتار و گفتار از لحاظ دستور ادبیات تفاوت قائل می‌شوند و دو، این افراد از بد نوشتن بیم دارند! و این اصل را نیز نباید فراموش کرد که ترس از هر چیز نهایتا موجب افتادن به دام همان چیز خواهد شد.

یک نویسنده در وهله نخست باید تلاش خود را معطوف به نزدیکی میان نوشتار و گفتار کند. این همان چیزی ست که آن را با نام نویسندگی خلاق می‌شناسیم! یعنی تلاش برای نزدیکی نوشتار و گفتار.

 

 

 

تمرین :

مخاطبان و دانش پژوهان گرامی، به کتب ادبیات کهن فارسی مراجعه کنید و قسمتی از آن را مورد مطالعه قرار دهید. پس از درک صحیح معانی و مقصود نویسنده، آن را به زبان نوشتاری امروزی بازنویسی کنید و سپس متن فوق را به زبان گفتاری امروزی درآورید. متن را بارها مورد بازبینی قرار دهید تا با لحاظ قرار دادن واژگان و جملاتی مناسب و درخور شان مقصود اثر اولیه که از ادبیات کهن فارسی برداشت شده، به نزدیک ترین حالت زبان نوشتاری و گفتاری امروزی تبدیل شود. این تمرین به شما کمک خواهد کرد درک صحیح و کاملی از تفاوت‌های میان زبان گفتاری و نوشتاری و مزایای نزدیکی این دو به دست آورید.

 

دانلود فایل PDF

درس دوم

انواع نثر کدامند؟

نثر انواع مختلفی دارد که به بیان انواع آن خواهیم پرداخت. اهمیت دانستن این مسئله در آن است که یک نویسنده با توجه به هدف خود از نگارش متن، باید گونه‌ای مناسب از انواع نثر را انتخاب کند و اگر غیر از این باشد در کیفیت اثر تاثیر سوء خواهد گذاشت.

نثر مصنوع :

در این نوع از نگارش که نثر فنی نیز نامیده می‌شود نویسنده سعی دارد تا صورت و شکل اثر را از سادگی دور کند. نکته مثبت نثر مصنوع زیبایی کلام، مرجع قرار دادن احادیث، آیات قرآن و ضرب المثل‌ها، رعایت سجع، بکارگیری واژگان غیر رایج و بکار گیری مکرر توصیف‌های دلنشین است که خواننده را به دنیای پررمز و راز واژگان و ادبیات رهسپار می‌کند. اما نثر مصنوع به همان میزان که در ظاهر زیباست، دارای نکات منفی نیز می‌باشد. توجه بسیار زیاد نویسنده به ظاهر اثر، ممکن است وی را از پردازش کافی مفهوم اثر دور کند که این اتفاق برای خواننده نیز رخ خواهد و خواننده بیش از آنکه مفهوم کلام را درک کند مجذوب ظاهر کلام خواهد شد.

دو نمونه جذاب این شیوه نگارش که در قرون ششم و هفتم هجری رواج بسیار یافته بود، مرزبان نامه اثر مرزبان بن رستم بن شروین طبری و تاریخ جهانگشای جوینی اثر عطا ملک جوینی می‌باشند که مطالعه آنها را به شما توصیه می‌کنم.

نمونه نثر مصنوع :

راکار بست و اثقال حشم را فرمود تا در شب بسوختند و چشم خواب بردوختند و از غایت ضلال و غی خیول و جمال را پی کردند، چون بازگشتند سلطان چون شیر هصور و فحل غیور بر عقب ایشان تا بحد هزارسف رسید لشکر غور بازگشتند و مصاف برکشید لشکر سلطان بر میمنه ایشان حمله برد رایات غوریان معکوس شد و دولت منکوس گشت و از امرا و اصحاب او بسیار در قید اسار افتادند و دیگران در مهامه و فیافی افتان خیزان کَالَّذِی اُستَهوَتهُ الشَّیَاطِینُ فِی‌الاَرضِ حَیرَانَ و همچنان لشکر خوارزم بر پی ایشان خشمناک … (تاریخ جهانگشای جوینی اثر عطا ملک جوینی)

نثر مسجع :

این نوع نثر دارای وزن است و آهنگین می‌باشد و نویسنده ضمن آنکه ظاهر اثر را کمی دلنشین‌تر از نثر ساده ‌می‌سازد سعی می‌کند در عین حال در دام واژه آرایی‌های نثر مصنوع اسیر نشود و علاوه بر آن کیفیت محتوا را نیز حفظ کند.

البته شاید بتوان این نوع از آثار را نیز به طور کلی زیرمجموعه نثر مصنوع قرار داد اما به دلیل تفاوت‌های این دو نوع نثر در اهمیت به محتوا، آن را به صورت جداگانه به شما معرفی کردیم.

دو نمونه بسیار زیبا از نثر مسجع، گلستان اثر سعدی و مناجات نامه اثر خواجه عبدالله انصاری می‌باشند که هم از لحاظ محتوا و هم از لحاظ فرم در بهترین وضعیت ممکن خلق شده‌اند.

نمونه نثر مسجع :

یکی از وزرا پیش ذوالنون مصری رفت و همت خواست که روز و شب به خدمت سلطان مشغولم و به خیرش امیدوار و از عقوبتش ترسان. ذوالنون بگریست و گفت: اگر من خدای را عزوجل چنین پرستیدمی که تو سلطان را، از جمله صدیقان بودمی. (گلستان اثر سعدی)

نثر مرسل :

نثر مرسل یا ساده متداول‌ترین شکل نگارش می‌باشد که ریشه در ادبیات قرن چهارم هجری دارد. در نثر مرسل هدف از نگارش، بیان افکار است و نویسنده می‌نویسد تا داشته‌های ذهنی‌اش را به اشتراک بگذارد.

بسیاری از منتقدین ادبی معتقدند در نثر مرسل رعایت سجع، مترادفات و جناس، بهره گیری از ترکیبات زبان عربی و استفاده از حکایات و احادیث کاربرد ندارد که این تعبیر را می‌توان تعبیری نادرست قلمداد کرد و بهتر است چنین عنوان شود که در نثر مرسل تمام عناصر و صنایع لفظی و ادبی باید در خدمت بیان مفهوم و افکار نویسنده باشند، نه اینکه در اساس بکار گرفته نشوند.

میزان بهره مندی نویسنده از واژگان پرطمطراق در نثر ساده باید بر اساس نیاز وی در بیان توصیفاتی خاص صورت گیرد. به عنوان مثال نویسنده برای اشاره به شخصی که در تلاش برای نیل به یک هدف درمانده شده، به دلیل خستگی از تلاش بی‌وقفه ناامید شده و هیچ راه چاره‌ای برای برون رفت از وضعیت فعلی نیافته می‌تواند از واژه مستاصل استفاده کند. ممکن است این واژه در زبان فارسی امروزی و در نثر ساده خصوصا در ادبیات خبری کاربرد چندانی نداشته باشد اما منظور نویسنده را به بهترین شکل ممکن بیان خواهد کرد. البته نویسنده پیش از بکارگیری چنین واژگانی باید نوع و میزان دانش مخاطبان خود را نیز در نظر بگیرد.

تمرین :

آثار مختلف ادبیات فارسی را مرور کنید و با ذکر چند دلیل قابل اتکا بیابیم هر کدام از آنها را می‌توان در چهارچوب کدام یک از سه گونه نثر نام برده شده قرار داد.

دانستن چهارچوب بندی کلی انواع نگارش و آشنایی با آنها، نویسنده را قادر خواهد ساخت با توجه به هدف خود از نگارش یک متن، بهترین نوع نثر را برگزیدند زیرا استفاده از نثر نامناسب ممکن است به نابودی اندیشه‌ای ناب منجر شود.

دانلود فایل PDF

درس سوم

ویژگی های یک نویسنده چیست؟

مهمترین شاخصه یک نویسنده، اشراف به موضوع مورد نگارش است. نویسنده‌ای را تصور کنید که نمی‌داند چه می‌خواهد بنویسد! اساسا تصور چنین وضعیتی نیز نگران کننده است. نویسنده باید علاوه بر موضوع مورد نگارش، به مسائل پیرامون موضوع مورد نظر نیز اشراف و یا حداقل دارای آگاهی قابل قبولی باشد. از این رو مطالعه را باید یکی از مهمترین فعالیت‌های روزانه یک نویسنده بشمار آورد. دانش، اندوخته معنوی یک نویسنده است که باید به روز باشد، مورد کنکاش قرار گیرد و روز به روز به آن افزوده شود تا هنرمند بتواند به پشتوانه آن اثری فاخر ارائه دهد.

نکته مهم در مطالعه، هنر تحت تاثیر قرار نگرفتن است. اکثر کسانی که به طور حرفه‌ای به مطالعه نپرداخته‌اند بعد از مطالعه چند اثر تحت تاثیر آن قرار گرفته و قالب فکری شان به طور کامل شکل می‌گیرد که این اتفاق را نمی‌توان مثبت و مفید ارزیابی کرد. در بحث مطالعه در وهله نخست باید کتب متعدد را خواند، هر چه تعداد کتبی که می‌خوانیم بیشتر باشد، ذهن تحت تاثیر کتب بیشتری قرار خواهد گرفت و هرچه تاثیرپذیری ذهنی خواننده از کتب بیشتری باشد، ذهن منابع بیشتری در اختیار خواهد داشت و پالایش ذهنی دانش کسب شده نیز بهتر انجام خواهد پذیرفت. این مسئله اهمیت کمیت در مطالعه را مشخص می‌کند اما از لحاظ کیفیت نیز باید هوشمند بود. جمله غلط و رایج “هیچ کتاب بدی وجود ندارد” را کنار بگذارید، اتفاقا تعداد کتب مفید بسیار کمتر از کتب غیرمفید، غیرعلمی و سطحی است. به همین دلیل کسانی که در ابتدای راه مطالعه حرفه‌ای قرار دارند باید از راهنمایی افراد باتجربه در این زمینه بهره جویند. به طور کلی در ارزیابی یک کتاب خوب باید به نکاتی توجه کرد :

الف – کتاب باید متناسب با سطح دانش و درک مخاطب انتخاب شود. بسیار اتفاق افتاده که شخص کتابی را برای مطالعه انتخاب کرده که بالاتر از سطح دانش وی بوده و به همین دلیل علاوه بر آنکه شخص نتوانسته نکته مثبتی را از کتاب دریابد، بلکه کتاب مورد نظر باعث گمراهی شخص نیز شده است.

ب – محتوای کتاب در راستای هدف مطالعه کننده باشد. اینکه بدانیم کتابی را که انتخاب کرده‌ایم در همان زمینه‌ای است که ما انتظار داریم، دومین نکته مهم در انتخاب کتاب است. در این مورد ابتدا باید نسبت به زمینه مورد نظر مطالعه آگاهی داشته باشیم و ثانیا باید از راهنمایی افراد آگاه بهره جوییم تا اطمینان حاصل کنیم که کتاب مورد نظر دقیقا همان اطلاعاتی را به ما خواهد داد که انتظارش را داریم.

ج – حجم کتاب مسئله بسیار مهمی در انتخاب کتاب مناسب است. حجم، باید با توجه به سابقه مطالعه شخص انتخاب شود به گونه‌ای که افراد با سابقه مطالعه کمتر نباید کتاب‌های حجیم را برگزینند زیرا این کار باعث خستگی و عدم برقراری ارتباط مخاطب با اثر شده و خواننده یا نمی‌تواند اثر را تا پایان مطالعه کند یا از مطالعه آن بهره و لذت کافی را نخواهد برد.

فراموش نکنید که انتخاب کتاب نامناسب، پرانگیزه ترین انسان را هم از کتابخوانی بیذار خواهد کرد.

مبحث بعدی در مسئله مطالعه، به روز رسانی دانش توسط نشریات است. فرقی میان نشریات کاغذی و الکترونیکی نیست بلکه مقصود، هر آن چیزی ست که از راهی بجز مطالعه کتاب به ذخیره دانش ما می‌افزاید. معمولا کتب جهت انتشار مسیر نسبتا طولانی‌ای را طی کرده و به همین دلیل دانش روز را در اختیار ما قرار نمی‌دهند، بلکه کلیات دانش در مطالعه کتاب اهمیت دارد. اما نشریات به دلیل انتشار روزانه، هفتگی یا ماهانه اطلاعات جزئی و به روزتری را نسبت به کتاب در اختیار ما قرار می‌دهند. اگر هدف ما از نویسندگی، نویسندگی علمی باشد، نیاز ما به مطالعه نشریات بسیار بیشتر از کتب خواهد بود و نیاز به یادآوری نیست که در بحث انتخاب نشریات نیز باید مواردی را که در مبحث انتخاب کتاب به آنها اشاره کردیم مد نظر قرار داد.

تمرین :

بعد از مطالعه هر کتاب، آن را خلاصه سازی کنید، خلاصه سازی می‌تواند به شکل نوشتاری و گفتاری باشد. هدف از این کار درک صحیح و کافی مطالب است اما باید توجه داشت در خلاصه سازی، رونویسی صورت نگیرد. پیشنهاد من این است که خلاصه سازی خود را در اختیار افرادی که کتاب مذکور را مطالعه کرده‌اند قرار داده و نظر آنها را بپرسید، این کار باعث خواهد شد قدرت درک مطالب مورد مطالعه و خلاصه سازی خود را در بوته نقد گذاشته و محک بزنید.

 

 

دانلود فایل PDF  

 

در مورد نویسنده :

دکتر مانی محرابی، هیات علمی اندیشکده روابط بین الملل

ابداع کننده طرح آموزشی نوین سواد رسانه‌ای با تکیه بر شیوه‌های صحیح تفکر

مدرس نویسندگی خلاق، داستان نویسی، سواد رسانه‌ای، تولید محتوا و خبرنویسی

تحلیلگر ارشد  در خبرگزاری اسپوتنیک روسیه

تحلیلگر ارشد  در خبرگزاری یونایتد ورد جهانی

ارائه بیش از 500 مقاله، یادداشت و مصاحبه با خبرگزاری‌های ملی و بین المللی

 

 

 

جهت دریافت آموزش‌های دیگر به وبسایت

اندیشکده روابط بین الملل مراجعه نمایید

https://irthink.com

 

دانلود فایل PDF

 27
قبلی «
بعدی »

2 دیدگاه ها

  1. با سلام . بشخصه از تلاش و زحمت نگارش این مطلب و همچنین مطالب دیگر اندیشکده تشکر میکنم .

  2. درود بر شما، کتاب بسیار مفیدی بود. تشکر از اندیشکده و جناب دکتر محرابی.
    در صورت امکان آموزش های اینچنینی رو ادامه بدید لطفا.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

موارد اخیراً مشاهده شده

بستن

هیچ پستی بازدید نشده است.

بازدید اخیر