آینده‌ جریان‌های تکفیری - اندیشکده بین الملل

آینده‌ جریان‌های تکفیری

سید عبدالمجید زواری اردیبهشت 19, 1395
Download PDF

اندیشکده روابط بین الملل: پس از بازپس‌گیری تکریت از داعش و تقویت عملیات بازپس‌گیری موصل، گمانه‌زنی‌های زیادی در مورد آینده تروریست‌های تکفیری و دامنه فعالیت‌هایشان مطرح شد که در بسیاری موارد شکست احتمالی داعش در عملیات موصل را به‌منزله آغازی بر پایان این گروه معرفی می‌کنند. بااین‌حال دیدبانی تحولات میدانی نشان می‌دهد که به‌رغم تضعیف نسبی تکفیری‌ها در عراق، مواضع آن‌ها در سوریه، یمن، و آفریقا تقویت ‌شده است. از سوی دیگر بررسی منافع و رویکردهای کنشگران برجسته در منطقه نیز حاکی از آن است که ائتلاف غربی – عربی، تنها خواهان کنترل و نه نابودی کامل جریان تکفیری در منطقه است. از سوی دیگر به نظر می‌رسد بررسی آینده داعش بدون توجه به القاعده و دیگر گروه‌های تکفیری چندان دقیق نیست، چراکه این گروه جدا شده از القاعده است و در آینده نیز می‌تواند جدایی یا همبستگی‌هایی بین آن‌ها صورت گیرد.

کنشگران مؤثر بر آینده داعش

ایران: به باور دوست و دشمن، ایران تنها کشوری است که همواره ضمن مخالفت با داعش، در خط مقدم مبارزه با تروریست‌های تکفیری قرار داشته است. بررسی تحولات میدانی نیز حاکی از آن است که ایران هر جا وارد کارزار مبارزه شده، پیروز میدان بوده و با تمام قدرت از منافع خود دفاع کرده است.

آمریکا و کشورهای غربی: این کشورها به‌رغم تشکیل ائتلاف علیه داعش، نقش پیچیده‌ای در ایجاد و مدیریت فعالیت‌های این گروه ایفا می‌کنند. در شرایط کنونی نیز این ائتلاف تنها به دنبال حفاظت از منافع خود و جلوگیری از سرایت دامنه اقدامات تکفیری‌ها به کشورهای عربی است. پس این کشورها خواهان نابودی کامل تروریست‌های تکفیری نیستند، چراکه مرگ داعش به‌منزله پیروزی ایران در رویارویی با پیچیده‌ترین توطئه عربی -غربی و تقدیم منطقه به ایران و گسترش نفوذ این کشور در غرب آسیا است.

عربستان و اعضای شورای خلیج‌فارس: اعراب درباره تروریست‌های تکفیری، بیشتر از دیدگاه کشورهای غربی پیروی می‌کنند. بااین‌حال با توجه به پررنگ بودن رقابت‌های منطقه‌ای، طبیعی است این کشورها انگیزه بیشتری برای تقابل با منافع ایران در منطقه داشته باشند و با حمایت‌های مالی و سیاسی خود به دنبال تقویت این گروه باشند.

ترکیه: هدف این کشور از حمایت‌های پیدا و پنهان از داعش، تضعیف سوریه و عراق به‌عنوان رقیبان منطقه‌ای و زمینه‌سازی جهت تقویت نفوذ آنکارا در سیاست‌های کشورهای غرب آسیا است. مسأله اکراد جنبه دیگری است که ترکیه با آن روبه‌رو است و در همان زمان که ایجاد منطقه‌ای حائل با محوریت اکراد را دنبال می‌کند، دغدغه‌های زیادی نیز نسبت به قدرت گرفتن آن‌ها دارد. به هر روی، با وجود نزدیکی مواضع ترکیه و اعراب در برخی از زمینه‌ها، ادامه ناآرامی‌ها در سوریه و عراق در بلندمدت، سناریوی مطلوبی برای این کشور به شمار نمی‌رود، چراکه ممکن است با گسترش تنش‌ها، دامنه درگیری‌ها به مناطق غربی نیز کشیده شده و هرج‌ومرج کل منطقه را فرا بگیرد. هجوم آوارگان سوریه و عراق به ترکیه نیز مسأله دیگری است که می‌تواند جامعه رو به رشد ترکیه را دچار بحران کند.

رژیم صهیونیستی: بلندی‌های جولان به‌عنوان مرز مشترک رژیم صهیونیستی و سوریه، در طول سال‌های گذشته بخشی از آرام‌ترین مرزهای منطقه بوده است. بااین‌حال پس از به قدرت رسیدن داعش در چندین مورد، ناآرامی‌هایی در این مناطق مشاهده ‌شده است. بنابراین هرچند تحمل بشاراسدِ همسو با ایران برای تل‌آویو آسان نیست، اما تقویت گروه‌های افراطی در مرزهای این رژیم به‌مراتب تهدید بزرگ‌تری به شمار می‌رود. بر همین اساس، سیاست این رژیم نیز استفاده از تروریست‌های تکفیری به‌عنوان عاملی برای تضعیف جبهه مقاومت و امتیازگیری از رقبا است و فعالیت طولانی‌مدت این گروه، گزینه مطلوبی برای این رژیم نیست.

عراق: با کمک‌های ایران، این کشور موفقیت‌های زیادی در رویارویی با داعش داشته و مناطق مهمی از دست تکفیری‌ها باز پس گرفته ‌شده است. این موضوع که با بسیج شیعیان و اهل تسنن و عشایر به‌دست‌آمده، موضع این کشور را در رویارویی با داعش تقویت کرده است. با این‌حال این خطر وجود دارد که با دمیده شدن اختلاف‌های شیعه و سنی، این کشور دوباره در جنگ داخلی فرو رود.

سوریه: این کشور به‌عنوان بزرگ‌ترین قربانی جنایت‌های داعش، صحنه رویارویی دولت با گروه‌های مختلف تروریستی ازجمله داعش است. در چهارسال گذشته، دولت سوریه با تثبیت مواضع خود، مانع از پیشروی تکفیری‌ها شده است، بااین‌حال در صورت تقویت مواضع داعش و سقوط دولت، بدترین سناریوی ممکن برای منطقه رقم خواهد خورد که غرب آسیا تا شمال آفریقا را در ناامنی فرو خواهد برد.

اکراد: با گسترش دامنه جنایت‌های جریان تکفیری، این گروه به‌تدریج از یک رویکرد خنثی به سیاستی تقابلی علیه جریان داعش روی آورد. بااین‌حال به‌رغم موفقیت نسبی و مشارکت فعال اکراد در مقابله با جریان تکفیری، کشورهای منطقه نمی‌خواهند پیروزی بر داعش به تقویت روحیه استقلال‌خواهی در کردستان عراق بیانجامد، چرا که پیامدهای این رویداد، کل مناطق کردنشین منطقه را تحت تأثیر قرار خواهد داد.

در ادامه با توجه به مواضع هر یک از کنشگران فعال در برابر جریان‌های تکفیری، آینده گروه‌های تروریستی و تکفیری در سه سناریو بررسی می‌شود. البته در این مطالعه این احتمال در نظر گرفته شده است که با توجه به منشاءِ بیشتر گروه‌های تروریستی که از القاعده جدا شده‌اند، ممکن است در آینده نیز همبستگی‌ها و جدایی‌هایی میان گروه‌های مختلف این جریان با نام‌های دیگری غیر از داعش رخ دهد.

سناریو 1: رقص عقرب‌ها

با تقویت مواضع داعش در سوریه، عراق، و دیگر مناطق غرب آسیا و شمال آفریقا، این گروه با حمله به عربستان، خود را به‌عنوان رهبر جریان جهادی (تکفیری) جهان معرفی کرده و از رهبران مرکزی القاعده می‌خواهد با آن‌ها بیعت کنند. به این ترتیب به دلیل ضعف و فروپاشی پیکره اصلی القاعده، بسیاری از گروه‌های تروریستی و تکفیری در مناطق مختلف جهان، با پیوستن به داعش، ائتلاف قدرتمندی ضد غرب و شیعیان تشکیل می‌دهند. بر همین اساس با فعال شدن هسته‌های گروه‌های داعش که بیشتر از میان جامعه مهاجری تشکیل شده‌اند، موج جدیدی از اقدامات تروریستی، کشورهای غربی را در بر می‌گیرد. این موضوع به‌نوبه خود احساسات ضد اسلامی در این کشورها را تقویت کرده و گروه‌ها و احزاب دست راستی افراطی آن‌ها را حول محور ملی‌گرایی و مقابله با اسلام متحد می‌کند. بدین‌سان، با تبدیل‌شدن داعش به مهم‌ترین دغدغه کشورهای غربی، ائتلافی متشکل از این کشورها، ترکیه، رژیم صهیونیستی و اعراب علیه داعش تشکیل می‌شود. در این میان با آشکار شدن ناکارآمدی اقدامات ائتلاف کشورهای غربی به رهبری آمریکا، کشورهای عربی نیز با جدا کردن منافع خود از آن‌ها، تلاش می‌کنند به شیوه‌های مختلف درپی مصالحه با گروه‌های تکفیری هستند تا پیامدهای اقدامات آن‌ها را به حداقل برسانند. بااین‌حال به دلیل فقر و بیکاری، کمبود شدید آب و مواد غذایی و خشک‌سالی‌های طولانی، گروه‌های بسیاری از مردم با وعده و امید به دستیابی به وضعیتی بهتر، جذب این گروه‌ها شده و جنگ و ناامنی کل منطقه و همچنین رژیم صهیونیستی را در بر می‌گیرد.

جمهوری اسلامی ایران و کشورهای محور مقاومت نیز به‌عنوان یکی دیگر از اهداف داعش از تیررس تهدیدهای این گروه مصون نخواهند ماند و با تبلیغات رسانه‌ای گسترده جریان‌های تکفیری، جنبش‌های مختلفی با انگیزه‌های قومی و تجزیه‌طلبی، در مناطق مختلف کشور و مناطق تحت نفوذ نیروی‌های مقاومت فعال‌شده و با وعده زندگی بهتر، افرادی را به‌ویژه از میان اقلیت‌های مذهبی جذب خود می‌کنند. در این میان رهبران ایران، ‌همزمان با فعال کردن توان نظامی نیروهای جبهه مقاومت در عراق، سوریه، لبنان، یمن و بحرین، با مطرح کردن مسأله تقریب و دعوت از رهبران و علمای مذهبی برای افشای ماهیت و برائت جویی از جریان‌های تکفیری _ سلفی، ابتکار عمل را به دست گرفته و درعمل این گروه‌ها را در انزوا و موضع ضعف قرار می‌دهند. بدین ترتیب با جدا کردن عوامل تکفیری از صف مردم، علاوه بر جلوگیری از وقوع جنگ مذهبی در منطقه بخش قابل‌توجهی از توان این گروه از بین رفته و این موضوع به‌عنوان الگویی اثربخش از سوی دیگر کنشگران فعال نیز دنبال می‌شود.

سناریو2: افعی به جنگ عقرب می‌رود

رقابت‌ها و دسته‌بندی‌های القاعده و داعش به قوت خود باقی است و درگیری گروه‌های مختلف وابسته به این جریان‌ها در مناطقی از سوریه و آفریقا همچنان ادامه دارد ولی با توجه به نزدیکی قدرت و وزن این گروه‌ها، هیچ‌یک از این گروه‌ها توان حذف رقیب را ندارند. بااین‌حال هر دو طرف انگیزه زیادی برای کشاندن دامنه درگیری‌ها به ایران، لبنان، رژیم صهیونیستی، مصر و اروپا دارند و معتقدند مقابله با قدرت گرفتن شیعیان در منطقه نسبت به مقابله با تهدید منافع غرب در اولویت قرار دارد. در این میان کشورهای عربی نیز با توجه به ذهنیتی که از داعش در بین افکار عمومی جهانی شکل ‌گرفته است، در انتخاب بین بد و بدتر طرف القاعده را خواهند گرفت و تلاش می‌کنند با تقویت القاعده در برابر داعش به موازنه قوا در منطقه و مقابله با تهدید ایران کمک کنند. بااین‌حال به نظر می‌رسد این سناریو در بلندمدت به تضعیف گروه‌های تکفیری در منطقه منجر خواهد شد و با درک عمق تهدید جریان تکفیری، ائتلافی جهانی با مشارکت کشورهای غربی و ایران علیه این گروه‌ها تشکیل می‌شود. به این ترتیب با توجه به تجربه موفق مذاکرات هسته‌ای، در مورد نقش و چگونگی مشارکت هر یک از طرفین در مقابله با جریان‌های تکفیری – سلفی نیز مذاکراتی انجام خواهد شد[1].

سناریو 3: عقرب در آتش

در این سناریو گروه‌های وابسته به القاعده و داعش به دلیل درگیری‌های طولانی‌مدت با یکدیگر و همچنین اقدامات قاطع ائتلاف جهانی، به‌شدت تضعیف‌شده و اغلب به‌صورت محدود و منطقه‌ای فعالیت می‌کنند. به همین دلیل انگیزه بسیار کمی برای تهدید منافع غرب، ایران یا دیگر کنشگران فعال وجود خواهد داشت. چنین شرایطی سبب می‌شود تا با تضعیف توان عملیاتی و اجرایی این گروه‌ها، در بلندمدت فاصله آن‌ها بیشتر و بیشتر شده و تا مرحله انحلال پیش روند. بااین‌حال این امر به معنی نابودی جریان تکفیری نیست و ممکن است مشابه فعالیت گروه‌های جهادی افغانستان در دهه 1990، ریشه‌های این گروه‌ها در منطقه حفظ‌ شده و در زمان مناسب دوباره فعال شوند.

منابع:

http://www.fpri.org/

http://www.eurasiacenter.org

http://www.motherjones.com/politics/2014/10/7-worst-case-scenario-fight-isis-iraq-iran

http://www.wnd.com/2015/02/isis-following-end-of-days-scenario/

[1]  نکته بعدی این است که این مذاکراتی که دارد انجام می‌گیرد ــ که بخشی از آن‌هم مذاکره با طرف‌های آمریکایی است ــ فقط در موضوع هسته‌ای است؛ فقط”ما در هیچ موضوع دیگری فعلاً با آمریکا مذاکره نداریم؛ هیچ؛ این را همه بدانند؛ نه در مسائل منطقه، نه در مسائل گوناگون داخلی، نه در مسائل بین‌المللی؛ امروز فقط موضوع مورد بحث و مورد مذاکره، مسائل هسته‌ای است” حالا، این تجربه‌ای خواهد شد؛ اگر طرف مقابل از کج‌تابی‌های معمولی خودش دست برداشت، این یک تجربه‌ای برای ما می‌شود که خیلی خب، پس می‌شود در یک موضوع دیگر هم با این‌ها مذاکره کرد؛ امّا اگر دیدیم نه، این کج‌تابی‌هایی که همیشه از این‌ها دیده‌ایم باز هم وجود دارد و کج‌راهه دارند می‌روند، خب طبعاً تجربه گذشته ما تقویت خواهد شد. بیانات مقام معظم رهبری در جمع مداحان اهل‌بیت. 20/1/94

 

 0
اشتراک گذاری
سید عبدالمجید زواری

سید عبدالمجید زواری

مدیر اندیشکده روابط بین الملل،مدیر مسئول ماهنامه اندیشه روابط بین الملل، پژوهشگر، کارشناس و تحلیلگر مسایل بین الملل، دانشجوی دکتری روابط بین الملل، آینده پژوه و مدرس دانشگاه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

موارد اخیراً مشاهده شده

بستن

هیچ پستی بازدید نشده است.

بازدید اخیر